Agoniści GLP-1 a klasyczne spalacze: czym różnią się leki na receptę od suplementów?

Agoniści GLP-1, tacy jak semaglutyd (Ozempic, Wegovy) czy tirzepatyd (Mounjaro), zmienili wyobrażenie o tym, ile można schudnąć dzięki farmakologii. Jednocześnie półki sklepów stacjonarnych i internetowych wciąż są pełne spalaczy tłuszczu, a coraz więcej z nich reklamuje się hasłami w rodzaju „naturalny Ozempic”. Wyjaśniamy, czym różnią się mechanizmy działania, skuteczność, kontrola jakości i ryzyko leków na receptę oraz suplementów, a także kiedy które rozwiązanie ma sens. Tekst ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem.

Jak działają agoniści GLP-1, a jak klasyczne spalacze tłuszczu?

GLP-1 to hormon wydzielany przez jelito po posiłku. Leki naśladujące jego działanie wpływają na ośrodki głodu i sytości w mózgu, spowalniają opróżnianie żołądka i poprawiają wydzielanie insuliny. W praktyce pacjenci jedzą mniej, bo szybciej się najadają i rzadziej myślą o jedzeniu. Tirzepatyd dodatkowo pobudza receptor drugiego hormonu jelitowego, GIP.

Klasyczne spalacze działają inaczej. Większość opiera się na stymulantach, takich jak kofeina, synefryna czy ekstrakty z guarany, które pobudzają układ nerwowy, lekko zwiększają wydatek energetyczny i częściowo tłumią apetyt. Inne grupy składników to ekstrakty roślinne (zielona herbata, garcinia), błonnik pęczniejący w żołądku, L-karnityna oraz związki moczopędne, które dają szybki, ale pozorny spadek wagi.

Różnica dotyczy też tolerancji. Uczucie pobudzenia po spalaczu słabnie zwykle po kilku dniach lub tygodniach regularnego stosowania. Działanie leków GLP-1 na apetyt utrzymuje się przez cały okres leczenia, a spadek masy ciała zatrzymuje się po około roku dlatego, że organizm osiąga nową równowagę, a nie dlatego, że lek przestaje działać. Po odstawieniu leku apetyt wraca, co tłumaczy efekt odbicia opisywany w badaniach.

Skuteczność: kilkanaście procent masy ciała kontra 1-2 kilogramy

W badaniu STEP 1 semaglutyd w dawce dla otyłości dał średni spadek masy ciała o 14,9% po 68 tygodniach, a w badaniu SURMOUNT-1 tirzepatyd w najwyższej dawce prawie 21% po 72 tygodniach. Dla osoby ważącej 110 kg oznacza to od kilkunastu do ponad 20 kilogramów.

Spalacze wypadają w badaniach skromnie. Przegląd systematyczny opublikowany w 2021 roku w czasopiśmie „Obesity”, obejmujący ponad 300 badań z randomizacją dotyczących suplementów odchudzających, wykazał, że tylko niewielka część z nich pokazała istotny spadek masy, a jakość dowodów była zwykle niska. Analizy dotyczące preparatów ziołowych wskazują, że żaden nie dawał spadku masy przekraczającego 2,5 kg względem placebo, czyli progu uznawanego za istotny klinicznie. Metaanaliza z 2022 roku nie wykazała istotnego wpływu synefryny na masę ciała.

Dlaczego suplementy wyglądają skutecznie w reklamach?

Rozbieżność między reklamami a badaniami ma kilka źródeł. Badania suplementów często trwają kilka tygodni, obejmują kilkadziesiąt osób i łączą produkt z dietą oraz treningiem, więc trudno oddzielić efekt kapsułki od efektu zmiany stylu życia. W materiałach marketingowych spadek masy w całej grupie badanej bywa przedstawiany tak, jakby był zasługą suplementu.

Popularny jest też zabieg „składnika o udowodnionym działaniu”. Producent powołuje się na badanie konkretnego ekstraktu w określonej ilości, a jego produkt zawiera inną formę lub znacznie mniej substancji. Do tego dochodzą związki moczopędne i przeczyszczające, które w pierwszym tygodniu dają spadek wagi o kilka kilogramów. To jednak woda i zawartość jelit, które wracają po odstawieniu.

Leki na receptę a suplementy diety: rejestracja, kontrola i odpowiedzialność

Lek, zanim trafi do apteki, przechodzi kilka faz badań klinicznych z udziałem tysięcy osób. Producent musi wykazać skuteczność i ocenić bezpieczeństwo, a dokumentację sprawdzają urzędy takie jak Europejska Agencja Leków. Po wprowadzeniu leku na rynek obowiązuje nadzór nad bezpieczeństwem farmakoterapii: zgłoszenia działań niepożądanych są analizowane, a charakterystyka produktu aktualizowana.

Co oznacza zgłoszenie suplementu do GIS?

Suplement diety jest w świetle prawa żywnością. W Polsce producent lub dystrybutor zgłasza go do Głównego Inspektora Sanitarnego, ale samo zgłoszenie nie oznacza, że ktokolwiek sprawdził skład, jakość czy skuteczność produktu przed rozpoczęciem sprzedaży. Kontrole mogą nastąpić później, a postępowanie wyjaśniające bywa długotrwałe.

Producent suplementu nie musi wykazywać, że jego produkt odchudza. Może za to używać wyłącznie oświadczeń zdrowotnych zatwierdzonych na poziomie Unii Europejskiej, a dla większości składników spalaczy takich oświadczeń o redukcji masy ciała po prostu nie ma. Stąd ostrożne sformułowania na etykietach i dużo śmielsze obietnice w reklamach czy opiniach influencerów.

Ryzyko: skutki uboczne leków i ukryte składniki w suplementach

Leki GLP-1 mają dobrze opisane działania niepożądane: nudności, wymioty, biegunkę i zaparcia, a rzadziej zapalenie trzustki, kamicę żółciową czy utratę masy mięśniowej. Ich częstość jest znana z badań, a pacjent leczony przez lekarza wie, na jakie objawy zwracać uwagę. To nie znaczy, że leki są pozbawione ryzyka, tylko że jest ono zmierzone i monitorowane.

W przypadku suplementów największym zagrożeniem bywa to, czego nie ma na etykiecie. W produktach odchudzających wielokrotnie wykrywano niezadeklarowane substancje lecznicze. Najczęściej spotykane problemy to:

• sibutramina, lek wycofany z rynku UE w 2010 roku z powodu zwiększonego ryzyka zawałów i udarów, regularnie znajdowana w suplementach „ziołowych”,

• fenoloftaleina, środek przeczyszczający wycofany z użycia ze względu na podejrzenie działania rakotwórczego,

• niezadeklarowane stymulanty, w tym związki z listy substancji zakazanych WADA,

• leki moczopędne i przeczyszczające, które zaburzają gospodarkę elektrolitową,

• podróbki leków GLP-1 sprzedawane przez internet, w których wykrywano m.in. insulinę zamiast semaglutydu.

Europejska Agencja Leków i Światowa Organizacja Zdrowia od 2023 roku wielokrotnie ostrzegały przed fałszywymi wstrzykiwaczami z semaglutydem. Ryzyko dotyczy więc nie tylko suplementów, ale też „leków” kupowanych bez recepty z nielegalnych źródeł. Lek z apteki i lek z niesprawdzonej strony internetowej to w praktyce dwa zupełnie różne produkty.

Osobną kategorią są suplementy reklamowane jako „naturalne GLP-1”, oparte na berberynie, probiotykach czy błonniku. Część z nich ma pewien wpływ na metabolizm glukozy, ale ich działanie jest nieporównywalnie słabsze od leków, a dane o odchudzaniu pochodzą z niewielkich badań. Porównywanie ich do semaglutydu wprowadza konsumentów w błąd.

Kiedy lek GLP-1, kiedy suplement, a kiedy żadne z nich?

Leki GLP-1 do leczenia otyłości są przeznaczone dla dorosłych z BMI co najmniej 30 lub co najmniej 27, jeśli towarzyszy mu choroba związana z masą ciała, na przykład nadciśnienie, stan przedcukrzycowy czy bezdech senny. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz, który ocenia przeciwwskazania i planuje kontrolę. Lek nie zastępuje diety i aktywności, ale u wielu osób pozwala osiągnąć efekt nieosiągalny inną drogą poza chirurgią bariatryczną.

Osoby z prawidłową masą ciała lub niewielką nadwagą, które chcą zredukować kilka kilogramów przed wakacjami czy zawodami, nie są grupą docelową leków GLP-1. Stosowanie ich poza wskazaniami, zwłaszcza z nielegalnych źródeł, łączy ryzyko działań niepożądanych z ryzykiem podróbki. Dla sportowców dochodzi kwestia przepisów antydopingowych, bo niezarejestrowane peptydy z tej grupy mieszczą się w klasie S0 listy WADA.

Spalacze mogą mieć niewielką rolę u osób zdrowych, które trenują i rozumieją, że kofeina czy inne stymulanty pomogą najwyżej w utrzymaniu energii przy niskiej kaloryczności diety. W wielu przypadkach najlepszą opcją jest jednak żadne z tych rozwiązań: ułożenie diety, zwiększenie codziennej aktywności i poprawa snu dają efekt porównywalny z suplementami, bez kosztów i ryzyka.