DMAA: Działanie i efekty w kulturystyce

DMAA (Dimethylamylamine, Methylhexanamine) to stymulant, który na początku drugiej dekady XXI wieku był jednym z najpopularniejszych składników przedtreningówek i spalaczy tłuszczu. Dawał silne pobudzenie i skupienie, ale szybko pojawiły się doniesienia o udarach, zawałach i zgonach. Dziś jest zakazany w suplementach w wielu krajach, w tym w Polsce.

Mimo to wciąż wraca na rynek pod innymi nazwami. Opisujemy, czym jest DMAA, jak działa, jakie ma skutki uboczne i dlaczego zniknęła z legalnej sprzedaży.

Co to jest DMAA i skąd się wzięła w suplementach?

DMAA to prosta amina alifatyczna o budowie i działaniu zbliżonym do amfetaminy, choć słabszym. W latach 40. XX wieku firma Eli Lilly opatentowała ją jako lek obkurczający śluzówkę nosa i sprzedawała w inhalatorach pod nazwą Forthane. Lek wycofano z rynku na początku lat 80., a substancja na ponad dwie dekady zniknęła z obrotu.

Powrót nastąpił w 2006 roku, gdy DMAA wprowadzono do suplementów pod nazwą „Geranamina”. Producenci twierdzili, że jest naturalnym składnikiem olejku z pelargonii (geranium), dzięki czemu mogli traktować ją jak ekstrakt roślinny, a nie syntetyczny lek. W ciągu kilku lat DMAA trafiła do setek produktów, z których najbardziej znany był amerykański Jack3d.

Czy DMAA naprawdę pochodzi z geranium?

Nie ma na to wiarygodnych dowodów. Niezależne analizy olejku i liści pelargonii nie wykrywały DMAA albo znajdowały ją w śladowych ilościach, które mogły wynikać z zanieczyszczenia próbek. Amerykańska FDA uznała, że nie ma rzetelnych danych naukowych potwierdzających naturalne występowanie DMAA w geranium, a substancja dodawana do suplementów jest syntetyczna.

Ma to znaczenie praktyczne do dziś. Na etykietach produktów z nielegalnych źródeł DMAA często nie występuje pod własną nazwą, tylko jako „ekstrakt z geranium”, „olejek z pelargonii”, „geranamina”, „metyloheksanamina” lub 1,3-DMAA. Sama obecność ekstraktu z geranium w składzie nie oznacza DMAA, ale bez analizy laboratoryjnej nie da się tego wykluczyć.

Jak działa DMAA i jakie daje efekty?

DMAA działa jako pośredni sympatykomimetyk. Zwiększa stężenie noradrenaliny w szczelinach synaptycznych i obkurcza naczynia krwionośne, a według badań laboratoryjnych wpływa też na transporter dopaminy w sposób podobny do amfetaminy. Okres półtrwania wynosi około 8-9 godzin, więc działanie utrzymuje się przez dużą część dnia.

Użytkownicy opisywali przede wszystkim silne pobudzenie, poprawę koncentracji i nastroju, zmniejszenie apetytu oraz uczucie „tunelowego” skupienia podczas treningu. W małych badaniach finansowanych częściowo przez producentów suplementów DMAA w połączeniu z kofeiną nieznacznie podnosiła wydatek energetyczny i ciśnienie krwi. Nie ma natomiast rzetelnych badań wykazujących, że poprawia siłę, wytrzymałość czy skład ciała.

Najbardziej spójny wynik tych badań dotyczy właśnie ciśnienia. Już pojedyncza porcja DMAA podnosiła ciśnienie skurczowe w ciągu godziny, a dodatek kofeiny ten efekt wzmacniał. W warunkach laboratoryjnych, u młodych i zdrowych ochotników w spoczynku, wzrost nie był dramatyczny. W realnym treningu ciśnienie i tak rośnie z powodu wysiłku, więc oba bodźce się sumują.

Cecha:

DMAA:

Kofeina:

Mechanizm:

Uwalnianie noradrenaliny, obkurczanie naczyń

Blokowanie receptorów adenozynowych

Okres półtrwania:

Ok. 8-9 godzin

Ok. 4-6 godzin

Wpływ na ciśnienie:

Wyraźny, nasilany przez kofeinę

Umiarkowany

Dowody na poprawę wyników sportowych:

Brak rzetelnych danych

Dobrze udokumentowane

Status w suplementach w Polsce:

Zakazana

Dozwolona

Skutki uboczne DMAA: Udary, zawały i zgony

Lista działań niepożądanych DMAA wynika z jej działania na układ krążenia. Obkurczanie naczyń i wzrost ciśnienia, szczególnie podczas intensywnego wysiłku, w upale i przy odwodnieniu, tworzą warunki do najpoważniejszych powikłań. W opisach przypadków i zgłoszeniach do urzędów najczęściej pojawiały się:

  • udary krwotoczne, w tym u młodych, wcześniej zdrowych osób.

  • zawały serca i nagłe zatrzymanie krążenia podczas lub po wysiłku.

  • groźne zaburzenia rytmu serca.

  • uszkodzenie wątroby i ostra niewydolność nerek przy przegrzaniu organizmu.

  • niepokój, drażliwość, bezsenność i objawy psychotyczne przy dużych ilościach.

Największy rozgłos zdobyły trzy zgony. W 2011 roku dwóch żołnierzy armii amerykańskiej zmarło na zawał serca po treningu, a w ich organizmach wykryto DMAA. W 2012 roku podczas maratonu londyńskiego zmarła 30-letnia biegaczka, która przed startem wypiła napój z przedtreningówką zawierającą DMAA. Brytyjski koroner uznał, że substancja w połączeniu z wysiłkiem przyczyniła się do śmierci.

Udary krwotoczne po DMAA tłumaczy się nagłym skokiem ciśnienia, który może doprowadzić do pęknięcia naczynia w mózgu. Część poszkodowanych miała nierozpoznane wcześniej tętniaki lub malformacje naczyniowe, o których nie wiedziała. Takie zmiany przez lata nie dają objawów, a ujawniają się właśnie przy gwałtownym wzroście ciśnienia.

Szczególnie niebezpieczne jest łączenie DMAA z kofeiną i innymi stymulantami, które sumują wpływ na ciśnienie i tętno. Ryzyko rośnie też u osób z nadciśnieniem, chorobami serca, przyjmujących leki przeciwdepresyjne lub stosujących sterydy anaboliczne.

DMAA w kulturystyce: Przedtreningówki, spalacze i nowe zamienniki

W środowisku kulturystycznym DMAA miała opinię jednego z najmocniejszych legalnych stymulantów, a starsze przedtreningówki z nią w składzie do dziś bywają wspominane z sentymentem. Wykorzystywano ją zarówno przed treningiem, jak i w spalaczach na redukcji, często razem z Kofeiną, Johimbiną i Synefryną. Po wprowadzeniu zakazów DMAA nie zniknęła całkowicie, tylko przeniosła się do nielegalnej sprzedaży internetowej.

Na redukcji przyciągało przede wszystkim tłumienie apetytu i poprawa nastroju przy niskokalorycznej diecie. Te same warunki zwiększają jednak ryzyko: zawodnik w końcówce przygotowań jest często odwodniony, ma obniżony poziom elektrolitów i trenuje w stanie przewlekłego zmęczenia. Jeśli do tego dochodzą sterydy anaboliczne, Clenbuterol czy hormony tarczycy, układ krążenia pracuje pod obciążeniem, na które DMAA nakłada kolejny bodziec.

Czym są DMHA i DMBA, następcy DMAA?

Po zakazie DMAA producenci szybko sięgnęli po podobne aminy. Najbardziej znane to DMHA (2-aminoizoheptan, oktodryna) i 1,3-DMBA (AMP citrate). Mają zbliżoną budowę i podobny mechanizm działania, ale jeszcze mniej danych o bezpieczeństwie niż DMAA, bo nigdy nie były przedmiotem współczesnych badań klinicznych.

FDA wydawała ostrzeżenia dotyczące suplementów z DMBA w 2015 roku i z DMHA w 2019 roku, uznając je za nielegalne składniki suplementów. Dla użytkownika oznacza to, że produkt reklamowany jako „bez DMAA” może zawierać substancję o tym samym profilu ryzyka. Etykiety takich preparatów często posługują się nazwami chemicznymi lub handlowymi, które niewiele mówią przeciętnemu kupującemu.

Status prawny DMAA w 2026 roku i kontrola antydopingowa

W kwietniu 2013 roku FDA uznała DMAA za nielegalny składnik suplementów diety, a produkty ją zawierające zaczęto wycofywać z rynku.

Podobne kroki podjęło wiele państw, m.in. Wielka Brytania, Kanada i Australia. W Polsce Zespół ds. Suplementów Diety przy Głównym Inspektorze Sanitarnym wskazał DMAA wśród składników, których nie wolno stosować w suplementach. Departament Obrony USA wpisał ją na listę substancji zakazanych dla żołnierzy.

Mimo zakazów DMAA regularnie pojawia się w unijnym systemie wczesnego ostrzegania o niebezpiecznej żywności (RASFF). Zgłoszenia dotyczą najczęściej przedtreningówek i spalaczy sprowadzanych spoza Unii, zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych, i zamawianych przez internet. Kupujący zwykle nie ma możliwości sprawdzenia, czy produkt nie znalazł się na takiej liście.

Dla sportowców sprawa jest jednoznaczna. Dimethylamylamine, Methylhexanamine znajduje się na liście substancji zakazanych WADA w klasie S6 (stymulanty) i jest zabroniona w okresie zawodów. Około 2010-2012 roku była jedną z najczęściej wykrywanych substancji w kontrolach antydopingowych, a wielu zawodników tłumaczyło się nieświadomym przyjęciem w suplemencie. Takie wyjaśnienia rzadko chroniły przed dyskwalifikacją, bo zawodnik odpowiada za to, co przyjmuje.

Przy produktach kupowanych z nieznanych źródeł ryzyko jest podwójne: niezadeklarowana DMAA lub jej zamiennik może wywołać pozytywny wynik kontroli, a jednocześnie nikt nie gwarantuje, ile substancji faktycznie znajduje się w porcji. Analizy przedtreningówek z nielegalnych źródeł wielokrotnie wykazywały zawartość odbiegającą od deklarowanej. DMAA to przykład substancji, która trafiła do suplementów dzięki luce prawnej, a zniknęła z legalnego rynku dopiero po serii poważnych powikłań. Silne pobudzenie, które oferowała, nie przekładało się na udokumentowane korzyści sportowe, za to wiązało się z realnym ryzykiem dla serca i mózgu, szczególnie podczas intensywnego wysiłku.